Albek Haci
14 Nisan 1877 tarihi Osmanli-Rus Savasi`nin basladigi tarihtir. Bu tarihte Rus ordulari Osmanli topraklarina girdi ve ayni gun Cecenya`da isyan patlak verdi. Bu bir rastlanti degildi. Cecenistan`daki isyani Osmalilar kiskirtmis, hatta Samil`in evladi Mehmet Samil`i (Gazi Muhammed) bizzat bu isle gorevlendirmislerdi. Isyan Cecenya`nin Lebarluo ile Bienuo bolgelerinde basladi. Isyanin onderligini Albek Haci yapiyordu. Kisa zamanda 1000 kisilik bir guce ulasan isyancilar ile Viedan arasindaki Khulakhulo dagi bogazini tuttular. Yorenin komutani Avalof, isyancilara elindeki 350 askerle karsi koyamayacagini anlayinca Arseno`ya geri cekildi. Sonra da Viedan`a sigindi. Baskaldiri kisa zamanda buyudu. 20 Nisan 1877 gununde butun Ickeri ayaktaydi. Ruslarin o siralarda bu bolgede fazlaca kuvveti yoktu. Kucuk bir catismadan sonra Viedan 21 Nisan 1877 de Albek Haci kuvvetleri tarafindan isgal edildi.
Mayrtup Camiinde bayraklarla suslu karargah kuran Albek Haci, Albay Nurid komutasindaki Rus birliklerinin topcu atesi ve hucumu karsisinda koyu bosaltti. Carpisma cok muannidane oldu. Bir kac esir veren Ccenler kendilerini toparlayip taarruzu yenilediler. Ruslar buyuk kayiplarla geri cekilince Albek Haci ileri hareketa devamla Ruslari sikistirdi ise de puskurtuldu. Cecenler 250 kayip vermisti. Bununla beraber Ruslar da Sunca, Argun, Sulak nehirlerinden Andi sirtlarina kadar daginik bulunduklarindan iyi durumda degildi.
Vatanseverler Khulakhulo dag bogazinda yeniden duzenlenip lalarojevl`i isgal etti. Umahan`a yuruduyse de Gudermes halki taarruzu durdurdular. Bunun uzerine Sela koyune yoneldi. Ticaret merkezi ve stratejik bir mevki idi. Ancak Sela muhtari Atgm. Barsak, Selak halkini etrafina toplayip 2000 kisilik Cecen kuvvetini 28 Nisan`da geri puskurttu. Hackale mevkiiinde Albay Nurdi`nin kuvvetleriyle karsilasan Cecenler ustun durumdayken, Rus zulmunden korkan Sela, Evtura ve Golddangana`li koylulerin karsi tavirlariyla yenilmek zorunda kaldilar.
Merkezi kisimlar sukune bulunca Cecenya ve Dagistan`daki tum kuvvetlerini Ickeri ormanlarina sevkettiler. Albek Haci Samsar ormanlarina cekilmisti. Oraya yuruyen Butyanof Aukh ve Salataviya`lilara Albek Haci ile Sultan Murad`i teslim etmelerini istedi. Milisler de teskil edilsin diyen Albay`a Aukhlularla Salataviya`lilar karsi durdular. Batyarnof Bono`ya gidecekken Dilim`a gitmek zorunda kaldi. Turgan`gecip mucahidlerle savasti. Batyanof ezilecekken durumu haber alan General Svistunof Dargin-Kazak mufrezesiyle imdadina yetisti. Bunun uzerine mucahitler orman iclerine cekildiler.
General, Samsir ormanligina yurudu. Batyanof Aukhlularla Salataviyalilari top atesine tutarken Samsir ormanliginda beklenmedik taarruza ugrayan Albek Haci muridleriyle, Samsir Ruslarca alinmasina ragmen, yarma harekatini basardi. Koyluler ovalara aktarilmislardi.Bir ara Kafkasya`da tekrar sukunet basladi ise de Albek Haci Semsir ormanlarinda tekrar goruldu. Alb. Butyanof Imam`in teslimini isteyince Aukhlular Salataviyeliler ve Gumberlilerle Benoy`lar Albek Haci`nin uzerine yuruduler. Semsar ormanlarinin kalani da yakildi. Imam gene yakalanamadi. Hatta Ruslarin ummadiklari yerlerde isyan basgosterdi. Imamin Naibi Tangay Mikhhat koyunu kiskirtiyordu. Ruslarla savasti, esir dustu. Yolda konvoylari esir edip kacti. Sakin halk da kipirdiyordu. Albek Haci Ickeriye gecmisti. Cllebarloylar buyuk kucuk Cecanya`nin Aukhlularin, Inguslarin ve Kaberdeylerin de isyana katilacaklarina inaniyorlardi. Abkhazlarla Savnetiler de kaynamaya baslamisti.
Albek Haci Tauzet`de bulunuyordu. Carpismadan sonra Tauzet dustu, ama Albek Haci`nin da Cllebarloy`da oldugu anlasildi. Imami iyi karsilayan Ciiebarloylularin General Swistunof`un emriyle tahillari yakildi. Teslim icin ilk bas vurdugu onlem buydu. Ancak Ruslarin beklemedikleri Zumsoy`da Uma Haci isyan etti. Ruslar onu da kacirdilar. Albek Haci da CIIbarloy dan Tauzen`e gelip yerlesti. O sirada Kafkasya`da bir haber calkalandi. Samil`in evladi Gazi Muhammed komutasindaki Turkiye`den gelen Kafkas Gocmenleri ordusu Terekkale sehrine girmisti. Bu yeni bir heyecan yaratti. Nitekim beyanatlara ve tellallara ilk uyan Controylu Suleyman oldu. Kendisini Imamin naibi olarak ilan etti. Albek Haci da onun gibi Ickeriye`ye geldi. Birliklerini duzenleyip Evtar ve Myrtup yaninda gecerek Gudermes ve Bass koylerine geldi. Ancak burada kendisini General Smeklof`un bekledigini duyunca Controy Dargo`ya ve Bielgatoy`a gecti. Albek Haci Ickeri`de tam hukum suruyordu.Albek Haci Controy`a gecti. Vatanseverler Smekalof`u tekrar kusattilar. Bu cenkte bir cok savasa katilmis unlu savascilar vardi: Sultan Murad, Suleyman, Tavli Recep Ali… Ancak Ruslarin basarisini saglayan daima topcu atesiydi… Butun savaslar topcu atislariyla kazaniliyordu. Nitekim bu savasta da yenildiler. Bu durum mucahitlerin maneviyatini kiriyordu. Ruslarin ekinleri yakmasi da halki perisan ediyordu. Halk da iki ates arasinda kalmisti.
Albek Haci kucuk birliklerle baskini tercih etmeyi dusundu. Topluca savasta kirim cok oluyordu. Nitekim elindeki mufrezeyle Bielgatoy yakinlarina geldi. Ruslar onu topcu atesi ve piyadelerle karsiladilar. Dagistanli milisler de onlarla beraberdi. Savas top atislariyla mucahitlerin aleyhine dondu yine. Mucahitler Dargo ve Samsar`a cekildiler. Biegatoylar imami kabul ettiler, karsiladilar. Nitekim Albek Haci Samsar yerine Gelangonay ve Bieno`ya gitti.Ickeri cokmustu. Darginlerle Bielgatoylar Imam`a karsi ciktilar. Controylularla, Kurstloylar da Ruslardan af diliyorlardi. Ama Aukh ile Zandagte `de Albek Haci taraftarlari isyani surdurduler. Albay Batyanof Zandagte`ye gelip ekinleri atase verdi, koyluleri oraya surdu.
Bu sirada yine bir sayia yayildi. Musa Kundukh komutasinda Turkiye`den gelen Cerkes-Cecen kuvvetleri Terekkale ve Vladikafkas`a gelmisti… Bu rivayete sef de halk da inanmisti. Bienoylar tekrar ayaklandilar. Ancak Rus birlerinin fazlaligi ezilmelerine ve ovalara surulmelerine yaradi. Controylu Suleyman kacmis, Dada Zalma, Abdul Haci ve Abbas Pasa da Albek Haci`dan ayrilmisti. Albek Haci`da Sultan Murat la gidecegini ve halka bildikleri gibi davranmalarini isteyen beyannameler yaziyordu.Bass mintikasinda ise Uma Du, Tangay ve Abbas Pasa rahat durmuyorlardi. (Abbas Pasa Turk ordusunda Dagistanli bir subay Gazi Muhammed`in tavsiyesiyle Osmanli onu Kuzey Kafkasya`ya gondermisti. Akho cayindaki savasta Ruslari yendiler. Bass tamamen silahlanmisti. Liderleri Javsan ile Tangay`di. Ancak General Smekalof Alistanri koyunu arkadan kusatti. Daglilar ormanlara cekildiler. General, Uma`nin teslimini istedi. Koyluler:” General, halktan yalniz yapilmasi mumkun olan seyleri istemelidir. Ezelden beri dedelerimizin ve babalarimizin yattigi bu vatanimizdan ayrilmanin ne kadar guc ve agir oldugunu sizler de takdir edersiniz. Emrinize itaat etmek isteriz. Fakat misafirlerimiz oldugundan Uma`yi teslim etmek elimizde degil” dediler.Uma Clebarloy`a cekildi. Bass da sukunet buldu. Bu esnada Dagistan`da isyan bas gosterdi. Bu tekrar Cecenya`ya kaydi. Imam Albek Haci, Uma Du, Suleyman, Sultan Murat ve Abbas Pasa tekrar sahnede gozuktuler. Halk Cecenya`da adeta ayak altinda ezilmisti.
Albay Batyanof Zandaga, Bienoy ve Semsir koylerini tenkil etti. Albek Haci Batyonofla savasti ise de Andi`nin Gobat koyune kacti. Oradan tekrar Semsir ormanlarina gecti. Darum daginda mustahkem bir citflige cekildi. Bu dagin birer tarafini Benoy ve Aukh`un yalcin ucurumlari ceviriyordu. Imam kisi burada gecirmek niyetindeydi. Ancak Cemal ve Celal adli iki hain, General Smekalof`a ihbar etti. (Bu hain zenginken ruslar aleyhine calistigi icin mallari musadere edilmis, simdi vatanina ihanetle zenginligine kavusacagina sanmisti.)
6 Ekim de hain Bisolta`nin klavuzlugunda Rus birligi daga dogru yola cikti. Albek Haci her taraftan kusatilinca bir olum kalim savasi vererek Rus birligini yardi. Mucahitler, Ickeriyeye dagildilar. Albek Haci, Saltan Murad, Uma Duda Dagistan`a gectiler. Daha sonra yakalanarak idam edildiler.
