Haddeleme
İçerikHADDELEMENİN TANIMI
Şekil Değiştirme : Plastik ve elastik olmak üzere ikiye ayrılır. Haddelenerek şekil değiştirme plastik şekil değiştirmenin uygulama kollarından en önemlisini oluşturmaktadır.
Plastik şekil Değiştirme : Cisimlerin plastik özelliğine, yani şekillerini kalıcı olarak değiştirme kabiliyetine dayanır. Metalde plastik şekil değiştirme, başlıca kristal kafeslerindeki kayma, ikiz teşekkülü neticesidir. Bundan başka yapılarındaki amorf kitleleri (tane sınırı kitleleri), kuvvetlerin sürekli tesiriyle akması sonucunda sürünme suretiyle de şekil değiştirir.
Plastik şekil değiştirme neticesinde meydana gelen değişmeler şekil değiştirme derecesine göre belirli bir sıcaklıkta kaybolmaya ve cismin yapısında yeniden kristal teşekkül etmeye başlar. Bu olaya yeniden kristalleşme veya rekristalizasyon adı verilir.
Şekil değiştirme esnasında metalin sıcaklığı, yeniden kristalleşme sıcaklığının altında ise soğuk şekil değiştirme, üstünde ise sıcak şekil değiştirme adı verilir.
Plastik şekil vermenin en büyük kısmı haddeleme ile yapılmaktadır. Haddeleme usulünde ilk amaç haddelenen malzemeyi sıkıştırmak yani daha yoğun hale getirmektir. Bu suretle bunker ve buna benzer boşluklar giderilir veya azaltılır. Aynı zamanda malzemedeki curuf birikintileri dışarı atılır. İkinci amaç malzemeyi daha küçük bir kesit haline getirmektir. Böylece çekikhanede dökülen ham bloklar; haddeler arasından geçirilerek, istenilen iç ve dış düzgünlükte ve teknikte kullanılabilir formlarda şekilli kesitler haline getirilir. Bu işleme haddeleme diyoruz. Haddeleme iç yapı bakımından ikinci derecede, dış yapı bakımından birinci derecede düzgünlük arz eder.
Haddelemede üç önemli unsur mevcuttur:
1. Tav Problemi.
2. Yolluk Problemi.
3. Kalibre Mevzuu.
Haddecilik bu üç ana temel üzerine oturtulmuştur.
2. HADDELEMEDE TAV PROBLEMİ VE TAVLAMA TEKNİĞİ
Ham blok veya yarı mamullerin haddelenmeden önce ısıtılmalarında iki amaç mevcuttur. Birincisi malzemeye plastiklik sağlamalı, böylece şekil vermeye karşı mukavemeti azaltılır. İkincisi çeliğin iç dokusunun düzeltilmesidir.
Bu işlemleri yapabilmek için malzemeler tav fırınlarında gerekli sıcaklığa kadar ısıtılıp ve bu sıcaklıkta belirli bir zaman bekletilir. Isıtma; malzemenin boyutlarına ve cinsine, fırının yapısına tabidir. Her fırının emniyetli ısıtma hızı vardır.Bu hız aşılacak olursa, o zaman üst yüze kadar çıkabilen çatlaklıklar oluşur. Malzeme tav fırınına sıcak veya soğuk olarak verilebilir. Soğuk olarak şarjda olaylar alçak ısı sahası ve yüksek ısı sahası diye ikiye ayrılır.
Çatlaklık teşekkülü bakımından alçak ısı sahasından ısıtma esnasında öyle gerilmeler oluşur ki; malzemede çatlaklıkların bile oluşmasına sebep olur. Buna göre ısıtma hızının alçak ısılarda, malzeme özelliği de göz önüne alınarak iyi tespit edilmesi gerekir.
Malzeme her tarafı aynı olmak şartı ile 700-800 0C yi aşınca ısıtma hızı arzu edildiği gibi alınabilir. Bu ikinci sahada en önemli nokta, malzemenin her tarafının eşit olarak arzu edilen ısıya tavlanmasıdır. Aksi halde çok kötü haddeleme hataları oluşur. Ve aynı zamanda kırılmalara da sebep olur.
Tavlamanın tesiri ile iç dokunun da düzeldiğini söylemiştik. Dökümden sonra soğuma esnasında meydana gelen kristal gerilmeleri dengeye gelirler.
Yüksek ısı sahasında iki olay meydana gelir:
1. Tufal Teşekkülü
2. Karbonun yanması.
Bu oluşumlar her ne kadar arzu edilmese de önüne geçilemez. Tufalın oluşması malzeme kaybına sebep olur. Karbonun yanması ile de malzeme özellikleri kötüleşir. Tufal yaklaşık olarak %1,5-4 arasında malzeme kaybına sebep olur.
Eğer malzeme haddinden fazla ısıtılırsa, iç dokuyu oluşturan kristaller fazla büyür ve malzemenin özellikleri iyi olmaz. Her malzemenin kendine göre ayrı ayrı tav derecesi vardır. Tav derecesi yanma ile mukavemet arasında kalır.
Mukavemeti düşürmek için sıcaklığı alabildiğine yükseltmeliyiz. Kaliteli çeliklerde bu durum daha da önem kazanır. Zira bu malzemeler yüksek sıcaklıkta bile yüksek mukavemet gösterirler.
HADDELEMENİN TANIMI
Şekil Değiştirme : Plastik ve elastik olmak üzere ikiye ayrılır. Haddelenerek şekil değiştirme plastik şekil değiştirmenin uygulama kollarından en önemlisini oluşturmaktadır.
Plastik şekil Değiştirme : Cisimlerin plastik özelliğine, yani şekillerini kalıcı olarak değiştirme kabiliyetine dayanır. Metalde plastik şekil değiştirme, başlıca kristal kafeslerindeki kayma, ikiz teşekkülü neticesidir. Bundan başka yapılarındaki amorf kitleleri (tane sınırı kitleleri), kuvvetlerin sürekli tesiriyle akması sonucunda sürünme suretiyle de şekil değiştirir.
Plastik şekil vermenin en büyük kısmı haddeleme ile yapılmaktadır. Haddeleme usulünde ilk amaç haddelenen malzemeyi sıkıştırmak yani daha yoğun hale getirmektir. Bu suretle bunker ve buna benzer boşluklar giderilir veya azaltılır. Aynı zamanda malzemedeki curuf birikintileri dışarı atılır. İkinci amaç malzemeyi daha küçük bir kesit haline getirmektir. Böylece çekikhanede dökülen ham bloklar; haddeler arasından geçirilerek, istenilen iç ve dış düzgünlükte ve teknikte kullanılabilir formlarda şekilli kesitler haline getirilir. Bu işleme haddeleme diyoruz. Haddeleme iç yapı bakımından ikinci derecede, dış yapı bakımından birinci derecede düzgünlük arz eder.
HADDE AYAKLARININ BİRBİRİNE GÖRE TERTİPLENMESİ
Hadde ayaklarının ,bir hadde tesisini oluşturmak üzere başlıca üç şekilde düzenlendiğini görmekteyiz
1-Yanyana tertipleme tarzında;
iki veya daha fazla sayıdaki hadde yanyana düzenlenir ve birbirinden hareket alırlar(şekil 105-a).Ancak,tüm haddelerdeki haddeleme hızı en büyük kesitli olan ilk haddedeki hıza eşit tutulacağından ,bu hız değeri son haddeler için oldukça yavaş kalır.Bu aşamada kesitler inceldiği için soğumalar olur,güç gereksinimi artar ve haddeden haddeye geçişteki uzama farklılıkları dolaysıyla ,çubuğa viraj tertibatları ile genişleme serbestisinin tanınması gerekir.
2-Arka arkaya tertipleme
Bu tertipleme sistemenin diğer adı kontinü haddedir.
Kontinü haddeler düz bir hat üzerinde birbirine yakın birkaç ikili veya dörtlü haddeden meydana gelir.
Şekil de ikili bir kontinü hadde görülmektedir.
HADDELEME,HADDE ÜRÜNLERİ VE ÖZELLİKLERİ HADDELEME:Metelik malzemelerin,merdeane adı verilen ve eksenleri etrafında dönen silindirler arasından geçirilerek şekillendirilmesine habbeleme denir.(şekil 1) Haddeleme, üretim hızı ve sürekliliği ile işlemin ve ürünün kontrolünün kolay oluşu nedenleriyle ençok kullanılan platik şekil verme yöntemidir. Haddeleme operasyonunun özellikleri aşşağıdaki şekilde kısaca özetlene bilir. 1.Malzemenin kesiti sürekli küçülür. 2.Genellikle boyuna uzama gerçekleşir,lama ve profil gibi ürünlerde çok az miktarda da genişliğine uzama meydana gelirken, sac ve benzeri yassı ürünlerde önemli sayıla bilecek genişlik artışları söz konusudur. 3.Üretim hızı ve sürekli olduğundan operasyon yüksek kapasiteyesahiptir. 4.Ölçü kontrolü kolaydır.Dolayısıyla en çok kullanılan plastik şekil verme yöntemidir.Plastik deformasyon yapıldığı bütün malzemelerin,%95 kadarı haddeleme ile şekillendirilir. 5.Merdaneler birbirlerinegöre zıt yönde dönerek malzemeye radyal basınc ve dolayısıyla basma gerilmesi uygular.Malzeme ve merdaneler arasındaki sürtünmeyle oluşan yüzey kayma gerilmeleri malzemenin deformasyonunu ve hareketini sağlar. ŞELİK1-Haddeleme:a)basit merdane düzeni ve b)hadde kasası Haddeleme, işlem sıcaklığına göre sıcak ve soğuk haddeleme olarak sınıflandırıla bilir.İngot ve kütük dökümlerin haddelenmesinde olduğu gibi büyük oranda kesit daralması söz konusu ise, haddeleme sıcak işlem olarak yapılır.Malzemenin yeniden kristalleşme sıcaklığının üzerindeki sıcaklıklarda yapılan sıcak haddeleme ile döküm yapısı bozulurken, daha küçük kesitli ürünler elde edilir.Çelik ingotlar dan sıcak haddelemeyle slab,blum ve kütük gibi büyük kesitli ürünler ile levha,saç,çubuk boru, ray ve profiller gibi küçük kesitli ürünler elde edilebilir.
Haddeler - Bara Çekme Haddeleri -
Kod
d1
2α
Kod
d1
2α
d2
h2
d3
h3
C-9
11-14
16°
D-9
12-16
18°
35
24
100
45
C-10
14-17
16°
D-10
16-19
18°
40
24
100
45
C-11
17-20
16°
D-11
19-23
18°
45
25
100
50
C-12
20-23
18°
D-12
23-26
20°
50
25
150
50
C-13
23-26
18°
D-13
26-29
20°
55
27
150
55
C-14
26-29
18°
D-14
29-33
20°
60
27
150
55
C-15
29-31
18°
D-15
33-37
20°
65
27
150
55
C-18
38-42
20°
D-18
45-49
22°
80
30
200
60
C-17
34-38
20°
D-17
41-45
22°
75
30
150
60
C-16
31-34
20°
D-16
37-41
22°
70
30
150
60
C-19
42-46
20°
D-19
49-53
22°
85
33
200
65
C-20
46-49
22°
D-20
53-57
24°
90
33
200
65
C-21
49-53
22°
D-21
57-61
24°
95
33
200
65
C-22
53-58
22°
D-22
61-64
24°
100
35
200
65
C-23
58-64
22°
D-23
64-70
24°
105
35
250
65
Haddeleme Malzemeleri, eksenleri etrafında aynı hızda ve birbirine zıt yönde dönen iki merdane arasında geçirerek yapılan bir plastik şekil verme işlemine haddeleme denir.
Sıcak Haddeleme (HR) Malzemenin sıcak olarak, belli açıklıkta ve birbirinin ters istikametinde dönen merdanelerin arasından geçerken belirli bir baskı kuvveti uygulanarak inceltilmesidir.
SKP (Temper haddeleme) Yeniden kristalleşme işleminden geçen bandın et kalınlığını max. 0.02-0.03 mm incelterek yeniden kristalleşme işlemiyle ortaya çıkan belirgin akma noktasını gidermek ve bant yüzeyine belli bir pürüzlülük vermek için yapılan bir haddeleme işlemidir.
Soğuk Haddeleme (CR) Dekape edilmiş malzemenin tamamen çevre sıcaklığında ve soğuk olarak haddelenmesidir.
